Nie żyje Magda Umer – pieśniarka, reżyserka i jedna z najważniejszych interpretatorek poezji w polskiej piosence. O śmierci 76-letniej artystki poinformowali w piątek jej synowie. Środowisko kultury żegna twórczynię, której szeptany głos i niezwykła wrażliwość przez dekady współtworzyły kanon piosenki literackiej.
Wiadomość o odejściu Magdy Umer natychmiast wywołała falę wspomnień. Artyści, instytucje i widzowie publikują podziękowania za koncerty, spektakle i programy, w których słowo zawsze stało na pierwszym planie. Sama Umer powtarzała, że „śpiewa tylko smutne piosenki”, a publiczność często odpowiadała, że jej interpretacje przynoszą spokój i ulgę.
Magda Umer była pieśniarką, wykonawczynią poezji śpiewanej oraz reżyserką. Otrzymała m.in. medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Do końca pozostawała aktywna, o czym wspominał Zbigniew Preisner – przypomniał, że jeszcze w czerwcu spotkał ją podczas finału Zaczarowanej Piosenki w Krakowie i rozmawiał z nią o planach reżyserskich.
Pożegnania: Piwnica pod Baranami, Janda, Preisner i głosy z Krakowa
Jako jedni z pierwszych zareagowali artyści krakowskiej Piwnicy pod Baranami, pisząc krótko: „Żegnamy Przyjaciółkę”. Ten adres nie jest przypadkowy – Umer śpiewała utwory z muzyką Zygmunta Koniecznego, w tym „Ta nasza młodość”, znaną też z wykonań Haliny Wyrodek w Piwnicy. W mediach społecznościowych pojawiły się też symbole pożegnania od Krystyny Jandy, jednej z najbliższych osób w artystycznym świecie Umer.
Prezydent Krakowa Aleksander Miszalski podkreślił, że choć artystka była związana z Warszawą, krakowska publiczność czuła z nią szczególną więź. W podobnym tonie wypowiadał się Preisner, zwracając uwagę, że Umer nie zwalniała tempa pracy i do końca myślała o kolejnych projektach.
Reakcje artystów i instytucji kultury
Krytyk filmowy Tomasz Raczek napisał, że Umer „przeszeptała całe swoje życie – intymnie, odważnie, niepodlegle”. Wspomniał też o jej dyskrecji i uważności na granice prywatności. Hirek Wrona mówił z kolei, że stała na straży piosenki literackiej i miała wyjątkowy szacunek do ciszy, pauzy i sensu słowa. Podkreślał, że jej głos potrafił brzmieć jak osobiste wyznanie.
Grzegorz Turnau pożegnał Magdę Umer fragmentem „Zmierzchu” (tekst Jeremiego Przybory, muzyka Jerzego Wasowskiego), przypominając jej silny związek z tradycją Kabaretu Starszych Panów. Agata Passent zwróciła uwagę na jej lektury i wrażliwość czytelniczą – przywołała m.in. Ewę Lipską, Wiesława Myśliwskiego i Annie Ernaux, proponując wiersz „Po co tyle świec nade mną” na wieczory żałoby.
Magda Steczkowska wspomniała opolski koncert „Zielono mi”. Zbigniew Hołdys wrócił pamięcią do FAMY w Świnoujściu i do 1969 roku, kiedy – jak przypomniał – Umer zachwyciła utworem „Koncert jesienny na dwa świerszcze”. Teatr Ateneum podkreślił natomiast, że wyreżyserowała wiele koncertów i widowisk, a na jego scenie śpiewała recitale zbudowane z miłości do poezji.
Głos zabrali również politycy i osoby publiczne. Minister kultury Marta Cienkowska nazwała Umer „uosobieniem łagodności” i przypomniała jej odznaczenie Gloria Artis. Bogdan Zdrojewski pisał o „najczulszych strunach” w jej interpretacjach. Krzysztof Śmiszek żegnał artystkę słowami o „najjaśniejszej gwieździe”, a Ryszard Petru podkreślał, że robiła wrażenie samą obecnością.
Od FAMY do Opola: droga artystyczna Magdy Umer
Magda Umer (Małgorzata Magda Umer-Przeradzka) urodziła się 9 października 1949 roku w Warszawie i ukończyła filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Jej wykształcenie nie było tylko biografią – stało się metodą pracy. Umer budowała repertuar tak, jak buduje się opowieść: z literatury, znaczeń i emocji ukrytych w słowach.
Początki kariery wiązały się z FAMĄ (Festiwalem Artystycznym Młodzieży Akademickiej). To właśnie tam miała zdobywać pierwsze wyróżnienia, które otwierały drogę na szerszą scenę. Ważnym miejscem jej obecności był też Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu, kojarzony z premierami i głośnymi interpretacjami.
Teatr, telewizja i programy o mistrzach słowa
Obok estrady Umer konsekwentnie pracowała w teatrze i telewizji. Reżyserowała spektakle i projekty, w których spotykały się literatura, pamięć i scena. Wśród ważnych tytułów wymieniano m.in. „Białą bluzkę”, „Zimy żal” oraz „Kobietę zawiedzioną” z Krystyną Jandą. Jej praca często prowadziła widzów przez biografie i twórczość mistrzów, których język ukształtował polską kulturę.
W telewizji przygotowywała programy i koncerty poświęcone piosence literackiej i jej autorom. Wspominano realizacje związane z Opolem, a także dokumenty i rozmowy, które dziś mają wartość archiwum. Jej świat wyznaczali twórcy tacy jak Agnieszka Osiecka, Jeremi Przybora i Jerzy Wasowski, Wojciech Młynarski czy klasycy polskiej piosenki autorskiej.
Dziedzictwo: piosenka literacka i sztuka interpretacji
Trzon fenomenu Magdy Umer stanowiła interpretacja. Nie goniła za modą i nie podbijała emocji siłą. Budowała znaczenie ciszą, pauzą, detalem. Dlatego dla wielu słuchaczy stała się definicją piosenki literackiej: nurtu, w którym tekst jest sercem utworu, a muzyka prowadzi słowo, zamiast je przykrywać.
W pożegnaniach powracał też jej repertuar. Wspominano Hemara, Przyborę i Osiecką, ale również utwory, które na stałe weszły do zbiorowej pamięci, takie jak „Okularnicy”. To nie jest tylko lista tytułów. To język emocji i wrażliwości, do którego kolejne pokolenia będą wracać – w nagraniach, archiwach i domowych rytuałach słuchania.
Odejście artystki zamyka ważny rozdział historii polskiej piosenki, ale jej praca zostaje w kulturze na długo. Zostaje w spektaklach, płytach, telewizyjnych programach i w sposobie, w jaki dziś myślimy o interpretacji poezji na scenie.